Stories

Berg-skuilplek van die smokkelaars

Posted on July 05, 2018 by Cape Rebel

Uit ‘Rolled Gold’
In Jurie Steyn’s Post Office 

deur Herman Charles Bosman

 

Sedert sy troue met Pauline Gerber was dit die eerste keer dat jong Vermaak ons in Jurie Steyn se poskantoor kom besoek het. Ons kon op verskeie maniere die verskil sien wat dit alreeds aan die skoolmeester gemaak het, deur met ’n ryk Bosveldboer soos ou Gerber se dogter getroud te wees.

Jong Vermaak het byvoorbeeld nou duur sigarette uit ’n sigaretdosie, gemaak van ’n geel metaal, gerook. Hy het dit aan ons rondgestuur sodat ons onsself kon help aan ’n sigaret, en terselfdertyd die groot geronde lyne van sy gegraveerde voorletters op die dekseltjie kon sien.

Ons het geweet dat die skoolmeester se voorletters glad nie, op enige manier, so belangrik was voordat hy met Pauline getrou het nie.

“As ek ’n sigaretdosie soos dit gehad het,” het Gysbert van Tonder aan jong Vermaak gesê toe hy dit aan hom teruggegee het, “sou ek nie die letters van my voornaam en my van so groot en vet laat uitsny het nie. En so diep. Ek meen te sê, dink net hoeveel goud op daardie manier uitgegrou is. Dis ’n wonder dat die Zeerustse horlosiemaker wat die werk verrig het, nie sy eie naam ook daarop geskryf het nie, en sy adres, sodat hy ’n hele klomp meer goud vir homself kon aftop.

Jong Vermaak het met ’n effense glimlag na Gysbert van Tonder gestaar.

As die juwelier se graveerder vlakker gestel was, sou daar geen merk op die klap van die sigaretdosie gewees het nie.

“Dit was nie ’n Zeerustse horlosiemaker nie,” het jong Vermaak aangekondig. “My monogram is deur ’n Johannesburgse firma gegraveer.”

“Ek weet nie of ek skoolhou vir ’n rukkie moet laat vaar nie,” het hy gesê. “Ek sou graag my gees wil verfyn, sodat ek beter kan inpas – in die wêreld van intellek en kultuur. Ek wil my gees verbreed, en my siening. Ek het ’n boek gelees wat die belemmerende invloed wat die gees kniehalter, soos ’n vinculum, beskryf. ’n Vinculum is die Latynse woord vir ’n ketting.”

Gysbert van Tonder het gesê dat, as dit al was wat die skoolmeester nou by Welgevonden gekwel het, hy verseker op die regte plek was om in staat te wees om sy kennis van die wêreld te verbreed. Oom Koos Gerber, jong Vermaak se skoonpa, het Gysbert van Tonder gesê, was maklik die mees onbekrompe man in hierdie deel van die Marico.

“Ek sê, vat maar net die manier waarop oom Koos Gerber sy geld gemaak het,” het Gysbert van Tonder voortgegaan. “Wel, as dit nie onbekrompe was nie, dan weet ek nie wat is nie. Ek bedoel, die Betsjoeanas – so ver as Malopolole – weet hoe onbekrompe oom Koos Gerber is – tot vandag toe – oor watter brandmerke daar op die beeste is, wat hy terug Transvaal toe bring. Dis hoekom die Betsjoeanas hom die naam RaSakèng gegee het. Dit beteken: “Hy-wat-te-na-aan-die-beeskraal-loop”. En as oom Koos jou ’n paar soortgelyke dinge kan leer, dan kan jy miskien net so onbekrompe word. Maar ek dink jou skoonpa jou sal vertel dat die polisie deesdae met meer aandag luister as ’n Betsjoeana oor verlore beeste kla, as wat hulle vroeër dae gedoen het.

“So, miskien moet jy nie dadelik begin om te onbekrompe te word nie. Anders sal jy jou gewrigte saam vasgemaak vind met ’n … wat was daardie vreemde woord wat jy gebruik het?”

Vinculum,” het At Naudé, wat tale vinnig aanleer, tussenin geslinger.

Ná ’n rukkie van stilte het die skoolmeester, ná hy sy keel doelbewus skoongemaak het, voortgegaan met die sake, wat ons kon aanvoel, waaroor hy werklik gekom het om ons oor in te lig.

“Ek het vir ’n paar Groot Operas in Johannesburg bespreek,” het hy gesê. “Ek voel dat dit ’n nuwe wêreld van kultuur vir my sal oopmaak. Ek dink ek sal visie kry.”

Ons kon sien, op die manier wat hy sy mond oopgemaak het, dat Gysbert van Tonder van plan was om te vra of dit ’n nuwe woord vir “tyd” was.

“Dit is iets van die ware glorie van die Europese kultuur wat hier na Suid-Afrika toe kom,” het jong Vermaak gou voortgegaan, voordat Gysbert van Tonder enige verdere verdoeselde verwysings na die strawwe vir veediefstal kon maak.

“En ek dink dat ek ’n beter skoolonderwyser sal wees, en meer kredietwaardig vir die Onderwysdepartement, omrede ek gegaan het. Jy moet ’n swaelstert-aandpak dra.”

Dit is hoe jy vandag na die Groot Opera in Johannesburg moet gaan, het die skoolmeester bygevoeg. En dit was wat Chris Welman, wat op ’n slag op die myne gewerk het, sy kans gegee het om sarkasties te wees.

“Ek veronderstel jy moet ook die regte soort van kosblik dra,” het Chris Welman gesê, gedagtig aan die tye toe dit die gebruik was om homself vir die nagskof by skag nommer drie aan te meld (en hoe het sy kollegas nie gelag vir enige ondergrondse man wat nie de règle was nie, maar wat sy toebroodjies in ’n los stuk koerantpapier toegedraai gehad het). “En in die opera, veronderstel ek, moet jy ook die regte soort fietsknippies saam met die aandpak se broek dra.”

Nogtans het dit nie saakgemaak hoe ons die teenoorgestelde probeer voorgee het nie, die feit was dat ons groot respek gehad het vir wat jong Vermaak te sê gehad het oor die kultuur van Europa.

Dit was in erkenning hiervan dat Jurie Steyn, asof hy sy hoed gelig het vir die tradisies van ou stede, huiwerig vir die skoolmeester gevra het wat Opera presies was.

So het jong Vermaak uiteindelik die kans gekry om sy sê te sê.

“’n Opera,” het hy gesê, “is ’n toneelstuk, net soos Vertrapte harte of Die dominee se verlossing of Liefde op die ashoop. Dis soos enige opvoering wat hulle in die saal langs die koringmeule in Bekkersdal hou, behalwe dat dit alles liedere en musiek is.

“Wanneer die sipier die ter dood veroordeelde man vertel dat die vallende bakstene die laksman se voetstappe op die trappe is, dan sing die sipier dit. En wanneer ’n mus oor die veroordeelde man man se kop getrek word voordat hy opgehang word – soos in die toneelstuk Frikkie se laaste ongeluk – dan kom die veroordeelde na die voorkant van die verhoog en sing sy laaste woorde.

“Maar waarna dit klink, komende deur ’n swart mus, en so aan, sou ek nie weet nie. Ek leer maar net van Opera deur boeke daaroor te lees. Dis hoekom ek wil sien hoe dit eintlik op die verhoog gedoen word.”

Gysbert van Tonder het skielik heel behaaglik en tevrede met homself daaroor gevoel. Dit het gelyk asof hy nie te ver verkeerd was nie, deur die skoolmeester te waarsku oor die gevare wat daarin lê om te onbekrompe te wees.

“Jy kry nie net daardie vinculum-goed aan jou voete deur jou idees te wyd te laat loop nie,” het Gysbert van Tonder die jong Vermaak plegtig verseker. “Daar is ook daardie mus oor jou kop. Dis hoe een ding net soort van na ’n ander lei.”

Die skoolmeester het toe vlam gevat. Hy het gesê dat hy nie na Jurie Steyn se poskantoor toe gekom het om beledig te word nie. En hier staan Gysbert van Tonder en praat van hom asof hy reeds ’n beessmokkelaar en beesdief is – en nog erger. Baie erger, het die skoolmeester bygevoeg – sonder twyfel, dinkende aan daardie mus.

Daarna het At Naudé jong Vermaak aangeraai om Gysbert van Tonder te ignoreer. Hy’s ’n mooi een om te praat, was die manier hoe At Naudé dit uitgedruk het. In elk geval, het At Naudé gesê, ons is almal gretig om meer te wete te kom oor Opera, en as mense in die Opera hulself in vinculums sou bevind, sou dit ook maar goed so wees. Hy was seker dit sou vir edelmoediger dinge as vir beessmokkelary en veediefstal wees.

Maar vreemd genoeg, het die skoolmeester gesê, van wat hy in sy boek gelees het, was daar een Opera wat min of meer net so was.

Die bees-gedeelte, het hy gesê, het in die toneel wat “Buitekant van die stiervegtersarena” genoem is, voorgekom. En hy het gesê, toe die opera die eerste keer in Parys of Munchen of Rome of Swede of êrens opgevoer was – hy het nou vergeet presies waar, maar dit was in een of ander vreemde plek … moontlik Moskou – het met die ooptrek van die gordyn in die “Buitekant van die stiervegtersarena”-toneel, die hele gehoor, toe hulle ’n gebulk gehoor het, dit toegejuig, want hulle het verwag dat ’n bul in lewende lywe op die verhoog reg tot by die voetligte sou kom pronk.

Maar die gehoor was baie teleurgesteld toe hulle uitgevind het dat dit net die Basso-Profundo agter op die verhoog was wat van sy note geoefen het – arpeggios het die skoolmeester hulle genoem.

“En dis snaaks,” het jong Vermaak voortgegaan, “dat daar in werklikheid ook ’n toneel in die opera is wat “Berg-skuilplek van die smokkelaars” genoem is. Maar daar is ’n pragtige meisie in daardie berg-skuilplek, en sy is net behep met die plesier en die passie van die vlietende oomblik.”

“Wel, dit was iets soos …” het Chris Welman begin sê. ’n Hele paar van ons het toe baie regop op ons riempiestoele gesit om meer te hoor. Dit was iets heel nuuts vir ons. Dit het gelyk asof daardie Europeërs uiteindelik darem iets reggery het.

“Sy maak hulle van haar sjarme bewus,” het Vermaak aangegaan.

Ja, net so, het ons gedink.

Dit was verseker iets wat nog nooit na ’n Bosveld-plaasboer se kant toe gekom het nie, wanneer hy op ’n bewolkte nag besig was om ’n doringdraad te knip – om ’n trop beeste in Transvaal in te laat.

Ons het getwyfel of enigiets soortgelyks ooit plaasgevind het, selfs met oom Koos Gerber, hoewel almal geweet het hoe gelukkig hy in sulke sake was. Dit wil sê, sake wat met die smokkel van beeste te doene gehad het.

“Hierdie Opera is vol kleur, ritme en tempo,” het die skoolmeester verder gesê.

En ons het gedink, ja, dit kon ons glo. Ons kon toe ook verstaan hoekom jong Vermaak sitplekke bespreek het, selfs al was dit alles net musiek en ’n gesingery.

“Toe kom ’n saggeaarde knegmeisie daar aan met ’n boodskap vir die offisier, wat nou ’n smokkelaar is,” het die skoolmeester voortgegaan.

Wel, ons het nie juis omgegee wat hy was nie – of hy ’n offisier of enige iets anders was nie – voordat hy ’n smokkelaar geword het. Ons was ook nie juis veel geïnteresseerd daarin om verder van die plattelandse meisie te hoor nie. Liewer van daardie ander een van wie die skoolmeester ons nie genoeg kon vertel het nie.

“Dit is ’n baie hartroerende lied wat die smokkelaar, wat op ’n slag ’n offisier was, sing,” het jong Vermaak voortgegaan. “Ek sien daarna uit om dit te hoor. Hy sing dit by ’n gat in die muur. Dis as gevolg van die boodskap wat die eenvoudige plattelandse meisie hom gebring het.”

Daarna het die skoolmeester nog heelwat meer oor die Opera gepraat. Maar op die een of ander manier, het dit nie heeltemal dieselfde geklink as toe hy aanvanklik daarmee begin het nie.

Selfs toe hy gepraat het oor die lieflike Ryn-maagdelike meisie met die lelie in haar hare, was dit nie so fassinerend soos daardie ander een nie.

Nietemin, terwyl die skoolmeester voortgegaan het met sy gepraatery, het ons houding teenoor hom op ’n sonderlike manier begin verander; gevolglik het ons meer menslik oor hom begin voel, en dit het gelyk of daar wel iets was in wat hy die Europese kultuur genoem het.

Die gevolg was dat hy daarna ons gemoedere met heel eenvoudige woorde gekalmeer het.

“Ek gaan met my eie geld na die Opera in Johannesburg toe,” het die skoolmeester gesê, “wat ek voor opgespaar het. Ek weet ek het aan die begin vir julle soort van probeer lieg.

“Maar ek wil nie hê julle moet dink dat ek verander het net omdat ek nou ’n ryk skoonpa het nie. Ek sal nie sy geld vat nie, selfs …”

“Selfs as hy ’n bietjie daarvan vir jou aanbied,” het Gysbert van Tonder sarkasties gesê.

Jong Vermaak het geglimlag.

“Ja,” het hy gesê, “selfs al bied hy my daarvan aan – wat hy nie gedoen het nie. En hierdie sigaretdosie van my is maar net oorgeblaasde goud. En nog meer, dit is deur ’n horlosiemaker van Zeerust gegraveer. Watter Johannesburgse graveerder kan vandag sulke krulle en versiersels maak? Ek bedoel … kyk hier.”

No Crime to be Poor

Posted on July 05, 2018 by Cape Rebel

From ‘Easy Circumstances’
In A Bekkersdal Marathon

by Herman Charles Bosman

‘Poverty is no crime,’ Chris Welman declared. He declared it loudly, a shade aggressively, at the same time pushing the toe of his broken veldskoen under his chair. ‘Nor is it a matter for shame, either,’ he added, ‘to be poor.’

‘No, I don’t care who knows that I’m not particularly rich, myself,’ At Naudé remarked, withdrawing from general view a trouser turn-up that had been mended with string. ‘Of course, it’s not like I’ve been brought up poor. When my father trekked into these parts, coming up from the Cape, he was well-to-do. I won’t say diamonds, and a sitting-up chair with blue curtains that you got carried around in, and such like, as they used to have in the old days in the Cape. No doubt my grandfather, in his time, would have been carried around in a sitting-up chair.

‘But my father, when he came up from the Cape – why, we were just people in quite easy circumstances, that’s all. Perhaps in the Transvaal – with the class of farmer living in the Transvaal then, I mean – we would have been thought to be rich, even.’

So Chris Welman said, yes, in the same way when his grandfather came up from the Cape, his grandfather was reckoned to be a man of no little affluence – especially so, perhaps, in comparison with what was the financial standing of the general run of Transvaler then resident in the Transvaal. In fact, he wouldn’t have been surprised if his grandfather had actually been carried up from the Cape into the Transvaal Bushveld, sitting in one of those sitting-up chairs with blue curtains.

‘Yes, I can quite believe it,’ Gysbert van Tonder interjected, in a sarcastic voice. ‘And it’s easy to see that that’s what your Nagmaal suit is patched with, too – a piece of that same blue curtain … Well, I’m not exactly penniless today, and I don’t care who knows it. Also, I was brought up poor, and I’m not ashamed of that either.’

So Jurie Steyn said, well, there were different ways of making money. And he wasn’t sure that it would meet with everybody’s approval, the way some people made their money. At the same time, he couldn’t but think that it was a strange thing how some people would talk about how well-to-do their forebears were, compared with the Transvalers there that lived in reed-and-mud-daub houses.

After all, where did the Transvalers that lived in reed-and-mud-daub houses come from, if they didn’t come from the Cape? He was sure he didn’t know, Jurie Steyn said.

But what he would not seek to deny about his own family, when they came up from the Cape, Jurie Steyn said, was that they enjoyed a greater than ordinary measure of prosperity. Compared with most of the Transvalers, that was.

‘Not that I won’t admit that I, myself, am a bit on the poor side, today,’ Jurie Steyn added, before Gysbert van Tonder could make another interjection.’ And it’s not that I’m ashamed of being poor, either. There’s nothing about it that I’ve got to try and hide.’

That was true enough. Shielded as his apparel was by the post office counter, there were no flaws in his garments that Jurie Steyn needed to retire from the gaze of vulgar curiosity.

~

Before the discussion grew really acrimonious, however, Oupa Bekker began to relate an old Transvaal story that introduced a good many of the features we had already touched on. It was a story of a poor girl, Miemie de Jager, who lived with her parents in the Groot Marico in the kind of hartbees house we had already been talking about.

‘It was the kind of dwelling …’ Oupa Bekker started.

‘You don’t need to say that part of it again. We already know all that,’ Jurie Steyn interjected. For Jurie Steyn had noticed that At Naudé was again surveying his voorkamer, in a thoughtful manner.

‘Very well, in that case, I’ll say only that Miemie de Jager’s parents did not exactly live in a palace …’ Oupa Bekker proceeded.

‘Yes,’ At Naudé nodded. ‘I can imagine just the kind of hovel she stayed in. I must say, I think I’ve got a pretty good idea, now. And I think the less said about it, the better.’

Thereupon Jurie Steyn burst out that At Naudé should be the last person to talk. If Miemie de Jager had ever seen At Naudé’s kitchen, and the kind of plates he ate out of, Jurie Steyn said, then Miemie de Jager would feel, next to it, that her parents were rich people from the Cape who had just arrived in sitting-up chairs.

Jurie Steyn talked as though he already knew what Miemie de Jager was like.

Only after Gysbert van Tonder had spoken at some length, and in a sneering way – saying that for people who weren’t ashamed of being poor, it was surprising how fussy some of us were – was Oupa Bekker able to get on with his story.

‘Miemie de Jager,’ Oupa Bekker said, ‘lived with her parents in a … in a plain house that was near the first sawmill they had in this part of the Transvaal. And one morning, when she was on her way home from the sawmill …’

‘Good Lord!’ Chris Welman ejaculated suddenly. ‘You don’t mean to say they were that poor. You don’t mean she worked in the sawmill – those heavy thirty-foot logs – that’s no work for a young girl with fair hair and dimples – sawing …’

It was apparent that Chris Welman had already formed a picture in his own mind of how Miemie de Jager looked.

But Oupa Bekker said no, it was Miemie de Jager’s father who worked in the sawmill. Miemie went there every morning to fetch firewood in a sack.

‘And then, one morning, on her way home through the bluegums,’ Oupa Bekker continued, ‘she saw a young man approaching along the path – a young man she didn’t know. She guessed right away that he must be a son of the new people who had bought up the sawmill and the whole property. Rich people from the Cape, they were.

‘So she let the sack of firewood fall from her shoulders, quickly, and she hid the sack behind a bluegum. She did not mind the young man seeing her walking barefoot, but she did not want him to see her carrying that sack of wood. It went against her womanly pride. Not that she was ashamed of her parents being poor …’.

No, no, we said. Poverty wasn’t a crime, we said. But we had noticed Chris Welman hiding his broken veldskoen. And we had seen what At Naudé had done, furtively almost, with his trouser turn-up, a little earlier on. So we knew just how Miemie de Jager felt about that sack, a symbol of the fact that her parents were none too well off.

‘She decided to walk straight on, and pass that young man; and then, after he was out of sight, she woud go back and fetch the sack,’ Oupa Bekker said. ‘But after she had passed the young man – keeping her eyes down on the ground as she passed him – and she turned round to see if he was out of sight yet, she saw that he had turned round, to look back at her. And when he saw her turning round, he thought – oh well, they were both young. And so they walked slowly towards each other, Miemie de Jager walking much more slowly than the young man, and blushing a good deal.

‘And the young man said he was going to look at the sawmill his father had just bought. And Miemie said that she had come out for a walk through the bluegums, and to pick yellow veld flowers. And they stood talking a long while in the pathway. And afterwards, the girl said she had to go home. And then the young man said, oh, but what about her firewood. And he asked whether he could carry it home for her. And she said, yes. And when she saw him lift the sack of firewood onto his broad, young shoulders, she knew she would never need to carry a sack of firewood home again.’

Jurie Steyn wanted to know how Oupa Bekker knew all that. About what went on in Miemie de Jager’s thoughts, Jurie Steyn said.

‘She told me after we were married,’ Oupa Bekker answered. ‘You see, I was that young man. It was my father who had just bought the sawmill. You must understand that, when we came up from the Cape, my parents were in easy circumstances.’

Geen misdaad om arm te wees

Posted on July 05, 2018 by Cape Rebel

Uit “Easy Circumstances”
In A Bekkersdal Marathon
deur Herman Charles Bosman

 

“Armoede is geen misdaad nie,” het Chris Welman verklaar. Hy het dit hardop gesê, nogal ietwat aggresief, terwyl hy terselfdertyd die toon van sy gebreekte velskoen onder sy stoel ingestoot het. “Armoede is ook nie ’n saak om oor skaam te wees nie,” het hy bygevoeg.

“Nee, ek gee nie om wie weet dat ek nou nie juis besonder ryk is nie,” het At Naudé opgemerk, terwyl hy die omslag van sy broek wat met lyn vasgewerk is, bietjie onsigbaarder gemaak het. “Natuurlik, dis nie asof ek arm grootgeword het nie. Toe my pa hier by hierdie omgewing ingetrek het, van die Kaap af, was hy ’n welaf man. Ek sou nou nie sê met diamante, of ’n dra-stoel met blou gordyne waarin jy rondgedra is nie, en daardie soort van goed, soos hulle in die vroeë dae in die Kaap gehad het. Sonder twyfel sou my oupa op sy dag in ’n dra-stoel rondgedra gewees het.

“Maar my pa, toe hy van die Kaap af hierheen getrek het – wel, ons was maar net mense wat gemaklik geleef het, dis al. Miskien in Transvaal – wil ek eintlik sê, met die klas van boere wat toe in Transvaal gewoon het – sou ons selfs as ryk beskou gewees het.”

Toe het Chris Welman gesê, toe sy oupa van die Kaap af hierheen gekom het, was hy op dieselfde manier beskou as ’n man wat nie net ’n bietjie welvarend was nie – veral miskien in vergelyking met die finansiële stand van die gewone Transvaler wat toe in Transvaal gewoon het. Eintlik sou hy nie verbaas gewees het as sy oupa in werklikheid van die Kaap af na die Transvaalse bosveld toe gedra is in een van daardie dra-stoele met blou gordyne nie.

“Ja, dit kan ek nogal glo,” het Gysbert van Tonder hom met ’n sarkastiese stem in die rede geval. “En dis ook maklik om te sien dat dit dít is waarmee jou pak nagmaalklere gelap is – ’n stuk van dieselfde blou gordyn … Wel, ek is vandag nou nie eintlik platsak nie, en ek gee nie om wie dit weet nie. Bowenal, ek het arm grootgeword, en is glad nie skaam daaroor nie.”

Jurie Steyn het toe gesê dat daar verskillende maniere was om geld te maak, en hy was glad nie seker dat die manier hoe sommige mense hulle geld gemaak het, almal se goedkeuring sou wegdra nie. Terselfdetyd kon hy nie help om te dink dat dit eienaardig was hoe sommige mense kon praat van hoe welaf hulle voorouers was in vergelyking met die Transvalers wat daar in riet-en-modderhuise gebly het.

Op stuk van sake, waar het die Transvalers wat in riet-en-modderhuise gebly het, vandaan gekom as hulle nie van die Kaap af gekom het nie? Hy was seker hy het nie geweet nie, het Jurie Steyn gesê.

Maar wat hy nie van sy eie familie sou wou ontken toe hulle van die Kaap af gekom het nie, het Jurie Steyn gesê, was dat hulle meer as die gewone welvaart beleef het. Dit was natuurlik in vergelyking met die meeste Transvalers.

“Nie dat ek sal ontken dat ek self vandag maar ietwat aan die armoedige kant is nie,” het Jurie Steyn bygevoeg voordat Gysbert van Tonder weer ’n tussenwerpsel kon maak. “Daar’s niks daaroor waarvoor ek skaam behoort te wees nie. Daar’s niks daaromtrent wat ek moet wegsteek nie.”

Dit was waar genoeg. Terwyl die meeste van sy kledingstukke agter die poskantoortoonbank versteek was, was daar geen skere of stukkende plekke in sy klere wat Jurie Steyn moes wegsteek van die vulgêre, starende blik nie.

~

Voor die gepratery te bitsig begin raak het, het oupa Bekker egter begin om ’n storie uit die ou Transvaal te vertel – wat ’n hele paar van die aspekte waaroor ons gesels het ter sprake gebring het. Dit was die storie van ’n arm meisie, Miemie de Jager, wat by haar ouers in die Groot Marico, in die soort van hartebeeshuisie waarvan ons reeds gepraat het, gewoon het.

“Dit was ’n soort van woning …” het oupa Bekker begin om te sê.

“Jy hoef nie daardie deel te herhaal nie. Ons weet alles daarvan,” het Jurie Steyn hom in die rede geval. Want Jurie Steyn het opgemerk dat At Naudé sy voorkamer op ’n peinsende manier bekyk het.

“Nou maar goed dan, in daardie geval sal ek net sê dat Miemie de Jager se ouers nou nie juis in ’n paleis gewoon het nie …” het oupa Bekker voortgegaan.

“Ja,” het At Naudé kopskuddend gesê. “Ek kan my net voorstel in watter soort van krot sy gewoon het. Ek moet sê, ek dink ek het nou ’n baie goeie idee. En hoe minder daaroor gesê word, hoe beter.”

Toe het Jurie Steyn daarmee losgebars dat At Naudé die laaste mens behoort te wees om te praat. As Miemie de Jager al ooit At Naudé se kombuis gesien het, en die soort van borde waaruit hy geëet het, het Jurie Steyn gesê, dan sou Miemie de Jager sommer gevoel het dat, in vergelyking daarmee, haar ouers die rykste mense uit die Kaap was wat so pas in hulle dra-stoele daar aangekom het.

Jurie Steyn het gepraat asof hy alreeds geweet het watter soort mens Miemie de Jager was.

Slegs ná Gysbert van Tonder vir ’n hele ruk lank op ’n smalende manier gepraat het – en gesê het dat vir mense wat nie beskaamd was om arm te wees nie, dit verrassend was hoe puntenerig sommige van ons was – was dit moontlik vir oupa Bekker om aan te gaan met sy storie.

“Miemie de Jager,” het oupa Bekker gesê, “het by haar ouers in ’n … in ’n gewone huis naby die eerste saagmeule, wat hulle in hierdie deel van Transvaal gehad het, gewoon. En een oggend, toe sy oppad huis toe was van die saagmeule af …”

“Liewe Here!” het Chris Welman skielik uitgeroep. “Jy bedoel nie om te sê hulle was só arm nie. Jy bedoel nie sy het in die saagmeule gewerk nie – daardie sware dertig voet lange stompe – dis mos nie die soort werk vir ’n jong meisie met blonde hare en kuiltjies om te doen nie – saagwerk …”

Dit was duidelik dat Chris Welman reeds ’n prentjie in sy kop gekry het oor hoe Miemie de Jager gelyk het.

Maar oupa Bekker het nee gesê. Dit was Miemie de Jager se pa wat in die saagmeule gewerk het. Miemie het elke oggend daarheen gegaan om vuurmaakhout in ’n sak te gaan haal.

“En toe, een oggend, oppad huis toe deur die bloekoms,” het oupa Bekker voortgegaan, “het sy ’n jongman op die paadjie sien aankom – ’n jongman wat sy nie geken het nie. Sy het dadelik geraai dat hy die seun moes wees van die nuwe mense wat die saagmeule en die hele eiendom opgekoop het. Hulle was ryk mense uit die Kaap uit.

“Sy het toe die sak vuurmaakhout van haar skouers laat afgly, en dit vinnig agter ’n bloekom weggesteek. Sy het nie omgegee dat die jongman kon sien dat sy kaalvoet geloop het nie, maar sy wou nie hê dat hy moes sien dat sy die sak hout gedra het nie. Dit was teen haar vroulike trots. Dit was nie dat sy skaam was dat haar ouers arm was nie …”

Ons het nee, nee, gesê. Armoede was geen misdaad nie, het ons gesê. Maar ons hét opgemerk dat Chris Welman sy gebreekte velskoen weggesteek het. En ons hét gesien wat At Naudé so ’n rukkie gelede gedoen het, so amper steelsgewys, met die omslag van sy broekspyp. En so het ons dus presies geweet hoe Miemie de Jager oor daardie sak gevoel het – ’n simbool van die feit dat haar ouers dit nie breed gehad het nie.

“Sy het besluit om reguit aan te loop, verby die jongman. En dan wanneer hy buite sig was, sou sy teruggaan om die sak te gaan haal,” het oupa Bekker gesê. “Maar ná sy verby die jongman gestap het – met haar oë op die grond toe sy verbygeloop het – het sy omgekyk om te sien of hy toe al nie meer sigbaar was nie. Maar toe sien sy dat hy omgedraai het om na haar te kyk. En toe hy haar sien omdraai het, het hy gedink – ag ja, hulle was albei jonk. En toe het hulle stadig na mekaar toe geloop. Miemie de Jager het baie stadiger as die jongman geloop, al erg blosende.

“En die jongman het gesê dat hy op pad was na die saagmeule toe wat sy pa onlangs gekoop het. En Miemie het gesê dat sy ’n entjie deur die bloekoms gaan wandel het om geel veldblomme te gaan pluk. En hulle het ’n hele ruk in die paadjie gestaan en praat. Daarna het die meisie gesê dat sy huis toe moes gaan. En toe het die jongman gesê, maar wat van haar vuurmaakhout. En hy het gevra of hy dit vir haar huis toe kon dra. En sy het ja gesê. En toe sy gesien het hoe hy die sak vuurmaakhout op sy breë, jong skouers opgetel het, het sy geweet dat dit nooit weer vir haar nodig sou wees om ’n sak vuurmaakhout huis toe te dra nie.”

Jurie Steyn wou weet hoe oupa Bekker al daai dinge geweet het. Oor wat in Miemie se gedagtes aan die gang was, het Jurie Steyn gesê.

“Sy het my vertel ná ons getrou het,” het oupa Bekker geantwoord. “Jy sien, ek was daardie jongman. Dit was my pa wat toe pas die saagmeule gekoop het. Jy moet verstaan, toe ons van die Kaap af aangekom het, was my ouers nogal welaf.”

Alone on the Farm

Posted on July 05, 2018 by Cape Rebel

From The Lady Who Fought
by Sarah Raal

The time came for us to collect provisions again. We always tried to get as much as we could, so we would have something to give the burghers if they arrived. They had to be extremely careful, as our farm was very close to Kruger station, and it was only under cover of darkness that they could visit us with any degree of safety.

About three months after my father was taken captive, a large Boer commando arrived on the farm, intending to press on that same night. We had been warned by the English that we would be in trouble if we didn’t inform them of the presence of any Boer commando on the farm, but we would never have considered doing such a thing. The farm workers were used to burghers arriving from time to time – one of them, Andries, had worked for my father for twenty-seven years.

Three days after the commando’s visit we had to collect a fresh supply of food from Jagersfontein. Because the pass was in my mother’s name, she went to collect the provisions, accompanied by my younger brother and sister, and I stayed behind on the farm, alone. They were due back in the afternoon, and I had lots of work to do.

During the afternoon, about the time they were due back, I took the binoculars and went to sit on the ridge behind the house to watch the road. Afternoon turned to early evening, but there was no sign of them. I started to worry. To ease my mind, I told myself there had probably been some delay, and that they would be back at any moment. At length, it grew dark. There was still no sign of them. I could no longer see the road, so I decided to return to the house. By now I had given up all hope of their arrival. I called for Tryn to come and sleep in the house with me, and also for Andries, to ask him what I should do, and to find out if there was still a horse available, so that I could send a youngster from the farm, first thing in the morning, to go and find out what had happened.

I was shocked when I was told that Andries had left the farm the previous evening, with all his belongings. I then called for Sam, Tryn’s husband, who told me that Andries had been talking, for some time, about defecting to the English. It was said that the English looked after farm labourers very well – they were given a rifle and a uniform, and on top of that they were well paid, if they joined up. Suddenly things began to make sense – I realised why Andries had become so difficult lately, and why there had been a light burning in his hut until late the previous night.

Now a new fear took hold of me, and many alarming thoughts flashed through my confused mind. Outside it was dark, and ghostly. Inside the large house, all appeared even quieter, and darker. Here was I, a young woman, just into my twenties, vulnerable and alone, with only the farm labourers for company. Every creek of a floor board, or flapping of bats’ wings, sent cold shivers down my spine. I imagined any number of ghostly figures watching me, from every dark nook and cranny of the house. Feelings of anxiety and despair filled me with panic, and I had an overwhelming desire to run from the house. But outside it was equally dark and terrifying, and who knew what dangers might await me there … Andries!

It was now about ten o’clock and Tryn, who had quickly gone to attend to her little ones, returned. I hadn’t eaten yet, and didn’t feel hungry. We made sleeping arrangements. Sleep – who could sleep under such circumstances? I shuddered at the thought of sleeping alone in a dark room. That night I was afraid of the house, afraid of everything. Eventually Tryn convinced me to go to bed. ‘Tomorrow they’ll come back, kleinmies, then everything will be all right,’ were her words of comfort.

But I could not sleep. I tossed and turned, devising any number of strategies to deal with my predicament. I was so confused that I had no idea what to do. Every time I came up with a solution, some nightmare thought would banish the faint hope I had managed to kindle. Then I would start all over again. Suddenly Andries came to mind, with such clarity that I sat bolt upright. I was scared of him … where was he? Would he not come and attack me? In my mind’s eye, I imagined him creeping towards my window. I was so terrified that I almost cried out, but the loud snoring of Tryn, sleeping peacefully in the next room, set my mind slightly at ease, and made me feel somewhat safer. My mind was again assailed by a multitude of thoughts.

I went over what had happened. The mysterious disappearance of my mother, Andries’s stories, and then departure – I was beginning to get the gist of it. Connecting the two events, I felt sure I had the solution. It was clear. Andries had informed the English of the visit from the Boer commando, and as a result my mother had been taken captive at the station. This thought destroyed my last faint hope that they would return.

~

There I was with a whole farm to run, more than 2,000 sheep, horses and cattle, and lots of equipment. What was I to do with it all? In my father’s trunk, in the house, was £500, along with all his papers. What were my options? Should I seek enemy protection, and shelter while my parents were in a concentration camp, and my brothers on commando? Never! I would rather flee, or join a commando myself. I couldn’t abandon everything to the enemy without doing my best to accomplish something, but what could I do? Perhaps the enemy would come for me, and take everything away. I had to secure the money, and other things, but how? I started planning to flee, but couldn’t fathom how, or where, to go. First, I decided to take care of the money. What would be the safest? To bury it? No, the notes would get wet and disintegrate. After much deliberation, I decided to keep the money on me. Eighteen pounds were in gold, and this I worked into a linen band, which I tied around my hat and covered with a black band. The rest, about £500 in notes, I sewed into the hem of one of my dresses, and kept just £6 in my purse. If I wore the dress, and kept my hat on, I could keep all the money on me.

Now that the money was safe, I felt more at ease – ready to flee if necessary. It was three days since my mother and the others’ disappearance, and still there was no news. Who knew, maybe the English would come for me too. There was nothing to be done, but wait for events to unfold. I wandered listlessly from room to room, at the same time trying to mask my fear, for Sam and Tryn might get jittery, and what would happen to me if they decided to leave? The days and nights were long and lonely, and I began to wish that something – anything – would happen, just to relieve the monotony. Nothing did. A week went slowly by.

Then, one morning early, an anxious Tryn came into my room: ‘Kleinnooi, quick, you must get up, horsemen are approaching. It looks like the English.’

In a flash I was out of bed, slipped on the dress with the money in it, put the hat on my head, locked the house, and stood waiting on the stoep.

No sooner had I done so, than black scouts arrived, and approached me in a hostile and belligerent manner. ‘We know you give food and money to the Boers,’ they said. ‘Now we’re going to show you a thing or two.’

Then the enemy arrived, wanting to enter the house, but of course they found all the doors locked. An officer approached me, saying: ‘Well, Miss Raal, have you heard from your mother?’

‘No, I have not,’ I replied. ‘Do you have news of her?’

‘Yes, she’s been taken captive and sent away.’

‘Why was she taken?’

‘A Boer commando came past here, and you didn’t tell us. It won’t help to discuss it now. We’ve come to collect the money. Your foreman, Andries, told us about the food and money you give to the Boers.’

‘Well, there’s the house, go and take the money.’

A few of them entered the house and began their search. After a while, a soldier found my clothes cupboard, and came across the purse with a few pounds in it.

‘Where’s the rest?’ the officer asked.

‘That you must ask Andries,’ I replied.

He threw down the purse and, as he left, he warned me to be very careful. They would imprison me if I gave the Boers food, or anything else – even if the Boers merely came on to the farm. He told me they would be keeping an eye on me from the station, and that from now on they would send Andries daily, to check up on me. With that they left. Thank the Lord, the money was still safe.

I now knew that my mother and the others had been taken captive, and sent to a camp, but I had no idea where. I still had no news of my dear father, or of my brothers, and I tried to focus instead on the challenges facing me. If only I could remain on the farm undisturbed, I would survive; but the station was close by, and I received regular visits from armed black scouts. Some of Andries’s children, who wanted nothing to do with him, remained on the farm, and they always warned me when he was coming.

Alleen op die plaas

Posted on July 05, 2018 by Cape Rebel


Uit Met die Boere in die veld
deur Sarah Raal

Dit het toe weer tyd geword, vir ons om ’n voorraad voedsel te gaan haal. Ons doen ook ons bes om soveel moontlik in hande te kry, sodat ons nog iets vir die burgers kan gee, as hulle daar aankom. Hulle moet egter so versigtig wees; en omdat ons plaas so digby Krugerstasie geleë is, kon hulle net snags met enige mate van veiligheid, by ons ’n besoek aflê.

Ongeveer drie maande na my pa gevang is, kom daar een aand ’n groot Boerelaer by ons aan; dieselfde nag, sou hulle nog weer verder gaan. Ons is deur die Engelse gewaarsku dat, as ons nie die Boerekommando’s wat daar opdaag, rapporteer nie, ons sekerlik in die moeilikheid sou beland; maar aan rapporteer, het ons nie eens gedink nie. Selfs die ou bediendes op die plaas, was gewoond daaraan dat daar, af en toe, burgers aankom. Een werker met die naam van Andries, het nie minder as 27 jaar by my pa op die plaas gewerk.

Drie dae nadat die laer daar was, moes ons ’n nuwe voorraad kos gaan haal. Omdat die pas op my ma se naam was, gaan sy en neem my klein sustertjie en broertjie saam, sodat ek alleen op die plaas agterbly. Hulle sou weer dié middag tuis wees, en ek het baie werk om te doen.

Teen die middag, toe dit omtrent tyd was dat hulle moet terugkeer, neem ek die verkyker en gaan sit op die rantjie agter die huis, om die pad dop te hou. Dit gaan al naderhand sononder se kant toe, en nog daag hulle nie op nie. Ek begin, toe al, half onrustig raak. Maar, stel ek myself gerus, hulle het seker een or ander oponthoud gehad, en sal nou-nou hier wees. Dis later egter al sterk donker, en nog geen teken is daar van hulle te sien nie. Omdat ek toe ook niks meer kon sien nie, besluit ek maar om af te gaan, huis toe. Teen dié tyd, het ek ook al alle hoop op hul koms laat vaar. Ek laat ons ou bediende Tryn roep, om by my in die huis te kom slaap, en terselfdertyd ook vir ou Andries om van hom raad te vra, en te hoor of daar nog ’n ryperd oor is om vroeg die volgende môre, ’n jong werker daarmee te stuur, met die hoop dat hy sal kan uitvind wat van my moeder-hulle geword het.

Tot my grootste ontsteltenis en verbasing, moes ek uitvind dat ou Andries reeds die vorige nag al, sak en pak weggeloop het. Toe laat ek ou Sam, ou Tryn se man, roep, en hoor van hom dat ou Andries al lankal gepraat het van wegloop Engelse toe. Hulle, so vertel hy, behandel ’n mens so goed; jy kry ’n “uniform” en ’n “rifle”, en word nog boonop goed betaal as jy in hul diens is. Dadelik besef ek toe waarom ou Andries die laaste tyd so bot en nukkerig was, asook die rede dat daar die vorige aand so laat nog lig in sy hut was.

’n Nuwe vrees maak hom nou meester van my. Duisende spookgedagtes deurkruis my verwarde brein. Buite is dit donker, en alles lyk spookagtig. Binne-in die groot huis, is dit nog stiller en donkerder. Ek, meisiemens van nog maar ’n paar jaar in haar twintigs, weerloos, alleen, met net die plaasarbeiders. Elke kraak van die vloer, of gepiep van ’n vlermuis, laat ’n koue rilling langs my ruggraat afgaan. In my verbeelding sien ek allerhande spookgedaantes, wat uit elke donker hoek en kamer dreigend na my sit en loer. ’n Benoude gevoel van angs en verdriet, dreig om my rasend die huis te laat uitstorm. Maar buite is dit ewe aaklig en donker, en wie weet wat wag daar … ou Andries …

Dis nou al omstreeks tienuur, en ou Tryn, wat gou haar kleingoed gaan versorg het, is nou ook weer terug. Ek het ook nog niks geëet nie, en voel ook nie lus vir iets nie. Ons maak maar ’n plan om te gaan slaap. Slaap – wie kan slaap in sulke omstandighede? Ek sidder by die gedagte om alleen in die donker kamer te slaap. Ek is vanaand bang vir die huis, bang sommer vir alles. Ou Tryn oorreed my egter later om maar bed toe te gaan. “Môre kom hulle – en dan is alles weer reg,” troos sy.

Slaap kon ek egter nie. Ek lê en rondrol, en maak allerhande planne, om uit die moeilikheid te kom. Alles is vir my so deurmekaar, dat ek nie weet wat om daarvan te maak nie. Elke keer as dit vir my lyk ek het ’n moontlike oplossing gevind, dan kom daar weer ’n nagmerrie-gedagte, en verban die bietjie hoop wat daar nou net opgeflikker het. Dan begin ek maar van voor af oor. Ou Andries kom nou weer in my gedagtes na vore, wat my so laat skrik dat ek sommer orent sit in die bed. Ek is bang vir hom … waar sou hy wees? Sal hy my nie miskien kom aanval nie? In my verbeelding, sien ek hom in die donker nadersluip, na my venster toe. Ek word so benoud dat ek amper hard aan die skreeu gaan, maar die gesnork van ou Tryn, wat lekker in die kamer langsaan slaap, is gerusstellend, en laat my bietjie veiliger voel. Honderde gedagtes dwarrel nou weer deur my brein.

Ek begin maar weer die feite en gebeurtenisse opsom, en vergelyk. Die geheimsinnige wegbly van my moeder hulle, ou Andries se stories en weglopery – ja, nou kry ek die draad. Ek verbind die twee gebeurtenisse, en voel toe oortuig dat ek nou die oplossing gevind het. Dit is nooit anders nie. Ou Andries het gaan rapporteer van die Boerelaer, wat hier by ons was, as gevolg waarvan my ma sommer op die stasie gevang is. Dié gedagte verydel die laaste bietjie hoop, wat ek nog gehad het op hulle koms.

~

Hier sit ek met die hele boerdery om na om te sien, meer as 2,000 skape, perde, beeste, en ook al die landbougereedskap. Wat moet ek met alles maak? In die huis is nog £500, in my pa se geldtrommel, en ook nog al sy papiere en bewyse. Wat sal ek maak? Onder beskerming ingaan? Terwyl my ouers in die kamp is, en my broers veg, om dan agter hul bloed te skuil? Nee, nooit nie! Dan liewer vlug of self gaan veg. Ek kon nooit sommer alles so aan die vyand oorgee, sonder om iets te doen nie; ek moet ’n plan maak. Miskien kom hulle my nog vang, en dan vat hulle alles. Ek moet die geld versorg en die goed ook, maar hoe? Ek maak ’n plan om te vlug, maar weet ook nie hoe, en waarheen, nie. Ek maak nou eers ’n plan met die geld. “Wat sal nou die veiligste wees?” dink ek. Begrawe? Nee, die note sal nat word, en dan niks werd wees nie. Ná baie oorwegings, besluit ek om die geld aan my lyf te dra. Agtien pond was nog in goud; dié neem ek toe en werk dit in ’n linneband, en sit dié om my hoed met ’n swart band buite oor. Die ander geld – by die £500 in note – werk ek in die soom van ’n rok van my vas, en hou net £6 los in die beursie. As ek die rok dra, en die hoed op het, het ek al die geld aan my.

Nou dat die geld veilig is, voel ek meer gerus, en ook gereed om te vlug as dit so moet kom. Dit is nou al die derde dag dat my moeder-hulle weg is, en ek het nog niks van hulle gehoor nie. Miskien kom hulle my nog vang, wie weet. Ek kan ook niks uitvoer nie, en wag dus maar om te sien hoe dinge gaan verloop. Rusteloos dwaal ek rond, van die een kamer na die ander. Ek mag ook nie te veel laat agterkom dat ek bang is nie. Ou Sam en Tryn word dalk ook skrikkerig; en as hulle my verlaat, wat word dan van my? Die dae en nagte is almal te lank en eensaam, sodat ek half wens dat daar iets moet gebeur, wat ook al, net dat daar ’n verandering in die spel kom. ’n Week gaan so verby, sonder dat daar iets buitengewoons voorval. Vroeg een môre, kom ou Tryn my kamer ingestorm, en sê: “Jy moet gou opstaan, hier kom ’n klomp perderuiters aan. Dit lyk na Engelse.”

Haastig vlieg ek die bed uit, trek gou die rok met die geld aan, en sit die hoed op my kop, sluit die deure, en gaan staan op die stoep.

Gou-gou was die swart spioene ook daar, en sê ewe brutaal aan my: “Jy gee mos vir die Boere geld en kos; vandag sal ons jou wys wat ons kan doen.”

Teen dié tyd daag die vyand ook op, en hulle wil sommer die huis instorm, maar vind die deure gesluit. ’n Offisier kom na my toe en sê: “Wel, mej. Raal, het jy al van jou moeder gehoor?”

“Nee! Weet jy iets van haar af?”

“Ja, sy is gevang en weggestuur.”

“Waarom is sy gevang?”

“Hier was ’n Boerelaer, en julle het dit nie gerapporteer nie. Dit help nie om daaroor te praat nie. Ons is nou hier om die geld te kom haal. Julle voorman, ou Andries, het ons vertel, van die geld en kos wat julle aan die Boere gee.”

“Wel, daar is die huis, gaan kry maar die geld.”

’n Paar van hulle stap toe die huis binne, en begin rondsnuffel. Naderhand kom een by my klerekas uit, en kry daar my beursie met ’n paar pond in.

“So, en waar is die ander?” wil hy weet.

“Dit moet jy vir ou Andries vra,” antwoord ek.

Hy gooi die beursie neer; en terwyl hy uitstap, waarsku hy my dat ek nou baie versigtig moet wees. Hulle sou my in die tronk stop, as ek weer Boere daar kos of iets anders gee, of as die Boere net daar aankom. Verder, sê hy, hou hulle my van die stasie af dop, en sal voortaan elke dag vir ou Andries uitstuur, om ’n oog op my bewegings, hier op die plaas, te hou. Toe is hulle weg en, dank die Vader, my geld is nog veilig.

Ek weet nou dat my ma-hulle gevang en weggestuur is, na ’n kamp toe, maar waarheen weet ek nie. Van my pa en broers weet ek ook niks. Ek probeer maar gewoond raak aan die lewe. As ek nou maar hier ongestoord kan bly, sal dit nog goed gaan, maar ongelukkig is ons plaas baie na aan die spoor, en daarby word ek ook nog gereeld besoek, deur gewapende swart spioene. ’n Paar van ou Andries se kinders, wat niks met hom te doen wil hê nie, bly ook nog op die plaas, en deur hulle hoor ek altyd wanneer ou Andries daar kon opdaag.

Still Not Home

Posted on July 05, 2018 by Cape Rebel

From ‘Finding the Subject’
In Recognising Blues
by Herman Charles Bosman

 

When Leon Feldberg asked me to write, as usual, for the Rosh Hashanah issue of The South African Jewish Times, it seemed that it was going to be straightforward enough. All that was needed – so it seemed – was for me to find a subject, something with a kind of angle on the relations between Jew and Gentile – the rest to be left to the typewriter and chance. In the end I was to find that the only part of the article that was simple was to be the writing of it. Getting hold of a subject proved to be an almost insurmountable problem.

‘Jew and Boer on the Platteland?’ Feldberg suggested. Done to death, I thought.

Then: ‘How about The Merchant of Venice – a new interpretation of Shylock?’

But I remembered many long essays I had read on Shylock. Humbly, I felt that if I were some day, perhaps, to throw a small amount of new light on the character of Shakespeare’s Jew, it would not be in the course of a thousand words turned out on the spur of the moment. I had just seen an advance notice of Edith Sitwell’s A Notebook on William Shakespeare, to be published in England the next month. ‘A phrase is studied and will be found to hold the whole meaning of the play … a work which serves to illumine Shakespeare’s mighty and many-sided genius’ – so read the blurb to Edith Sitwell’s book.

Where would I be, among these writers of scholarly treatises, with my thousand-word dissertation on Shylock, dashed off at speed?

A little later Edgar Bernstein suggested that I write on the subject: ‘The Jewish Contribution to South African Literature’. Well, I could try, I reflected – especially as he lent me a little publication dealing with the Jewish Book Festival, containing a considerable number of informative articles from which I could crib. I paged through the booklet. Somehow the thought of rehashing the contents and dishing them up in a different form did not make a strong appeal to me. In any case, everybody would know that an article along these lines would not be the result of original research – they would all know where I had cribbed it from. I paged through the list of contributors. Ehrhardt Planjé, I read. Uys Krige. That seemed an idea. They had found subjects to write about. I would learn from them how they did it. I might get a lead that way.

I tried Ehrhardt Planjé first. He was out.

But Uys Krige understood my problem right away. I said: ‘If I have got to start now going into the genealogies of South African writers, to find out which are Jews and which are not …’.

‘That’s exactly what the Jews complain about the Nazis having done,’ Krige said. ‘In any case, to discuss a specifically Jewish contribution to South African culture could become something like special pleading. It’s an insulting thing to do to a people.’

He explained that he had written an article on Olga Kirsch because, latterly, she had improved very considerably, and he felt that after the way Greshoff had dealt with her, considerations of fair play demanded a more balanced assessment of her work, which had great and obvious merit.

‘What about David Fram?’ Krige asked. ‘Write about him. There’s a good subject for you. Fram has got a far bigger reputation in America than he has in this country.’

That seemed to open up possibilities. Meanwhile, I again tried to get hold of Planjé. The article he had written, ‘The Jew as depicted in the Afrikaans Novel’, was intriguing. Some years before he had written an essay, ‘The Elephant on the Monkey’. He seemed good at titles. Perhaps he would be able to think out something equally good for me. I learnt, however, that Planjé had not yet come home.

Accordingly I tackled David Fram, whose great drawback in the field of literature was his excessive modesty. And this time Fram was not only modest, he was also sick. He could hardly talk. But he was able to supply me with a number of statistics. His temperature was 104 degrees. Of his poems, 60 per cent had a South African setting. He would not be able to move around for another 14 days. His longest poem, ‘In Dorem Afrika’, ran to 83 pages. He was taking medicine every three hours. His poem, ‘The Boers’, was 3,200 lines in length. He had just taken three tablets, each containing 0.5 grams of Beta-phenyllisopropylamine sulphate.

There was not much doing there, it seemed to me. So I tried Planjé again. He had still not come home.

Thereupon I went for a stroll down Fox Street. I interviewed one or two Jewish businessmen I knew, explaining my difficulty. Couldn’t they perhaps help me find a lead? ‘What is the average Jewish businessman’s attitude towards culture?’ I asked the proprietor of a furniture shop. ‘Oh, just about the same as the attitude of the average non-Jewish businessman,’ the furniture dealer’s clerk answered, pointedly.

That gave me something to think about.

I mentioned the other alternative – an article on Shylock.

‘Well, why not say that The Merchant of Venice is true to life?’ the aforementioned clerk replied, his tone seeking to convey a light irony. ‘Look for how many years now writers have been apologising for Shakespeare, or for the Jews, and have been trying to explain Shylock away. Why not just say, well, the pound of flesh and all that – is life not life? That’s an original approach, isn’t it?’

‘It’s original enough,’ I conceded, ‘but, I mean to say, isn’t there enough anti what-you-m-call-it in the world as it is? No, I’m afraid your suggestion is out. Perhaps Planjé could put me on to something.’

But Planjé was also out. He had still not found his way home.

Shortly after that, I saw SA Rochlin. ‘Can you help me find a subject to write on?’ I asked him. ‘You know, I want to turn out something worthwhile, thought provoking and so on. Not just another goodwill potboiler.’

‘Do you know what I have to write about for the Rosh Hashanah issue?’ Rochlin asked me.

‘No,’ I said. ‘I don’t. What?’

‘A survey of the history of the relations between the Jews and the National Party. That means I’ll have to go back to 1912. Think how much research there is in that.’

I shuddered. ‘You’ll have to mention the 1932 Germiston by-election,’ I said. ‘A Jew, Schlosberg, was the Nationalist candidate. I wrote a number of articles, at the time, supporting him. He didn’t get in.’

But I wasn’t any nearer to writing this article for The South African Jewish Times. And there was my photo going in, and all.

Suddenly I thought of Ignatius Mocke. I contacted him. And I regretted the fact, then, that I had not thought of him earlier. His conversation suggested to me not one article, but ten. Effortlessly and unconsciously, in practically every sentence he spoke, he produced a theme for something nice and chatty to write about.

‘I had often thought that, of the various races immigrating into this country,’ Mocke said, ‘the Jew would be able – and willing – to do most for Afrikaans literature.’ There was a great article for you, I thought, ready-made. ‘The Jews have the greatest capacity of any people,’ Mocke went on, ‘to appreciate and identify themselves with an indigenous culture.’ Again, something I could elaborate on, and expand into a couple of columns.

Mocke went on to say that he had been aware for a long time of how similar the Jew’s background was to the Afrikaner’s. ‘The struggle of these two small peoples for national survival and independence have many parallel features,’ he said. He added that, some years ago, when anti-Semitic propaganda began to be disseminated among Afrikaners, on an organised scale, he was in a position to know to what extent it formed part of a deliberate divide and rule policy, employed by interests antagonistic to both Jew and Afrikaner. He said that he was able to throw a good deal of light on various aspects of what he called ‘politieke kattakwaad’.

I realised that I should have got in touch with Mocke earlier. Perhaps I would remember him before the next Rosh Hashanah issue.

By the time of going to press, Ehrhardt Planjé had not yet got back home.

Nog steeds nie tuis

Posted on July 05, 2018 by Cape Rebel

Uit ‘Finding the Subject’
In Recognising Blues

deur Herman Charles Bosman

 

Toe Leon Feldman my soos gewoonlik gevra het om vir die Rosh Hashanah uitgawe van The South African Jewish Times te skryf, het dit gelyk of dit maklik genoeg sou wees. Al wat nodig was – so het dit gelyk – was vir my om ’n onderwerp te vind. Iets met ’n soort van gesigspunt oor die verhouding tussen Jode en die nie-Joods – die res oorgelaat aan die tikmasjien en die toeval. Aan die einde het ek uitgevind dat die enigste deel van die artikel wat eenvoudig was, was om dit te skryf. Om ’n onderwerp in die hande te kry, het geblyk om ’n amper onoorkomlike probleem te wees.

“Jood en Boer op die Platteland?” was Feldberg se voorstel. Oor my dooie liggaam, was my denke.

“Wat van The Merchant of Venice – ’n nuwe vertolking van Shylock?”

Maar ek het die baie lang verhandelinge wat ek oor Shylock gelees het, onthou. Ek het gevoel, heel nederig, as ek miskien eendag ’n klein bietjie nuwe lig op die karakter van Shakespeare se Jood kon werp, sou dit nie in die koers van ’n duisend woorde wees wat spontaan die lug gesien het nie. Ek het so pas ’n vervroegde kennisgewing van Edith Sitwell se A Notebook on William Shakespeare, wat die volgende maand in Engeland gepubliseer sou word, gesien. “Na die bestudering van ’n frase is daar bevind dat dit die volle betekenis van die hele drama bevat … ’n werk wat dien om lig te werp op Shakespeare se vermoë en sy veelsydige genialiteit” – so lui die aanprysing vir Edith Sitwell se boek.

Waar, tussen al hierdie skrywers van geskoolde verhandelinge, sal my een-duisend-woord dissertasie oor Shylock, wat ek teen ’n spoed gedoen het, wees?

’n Rukkie later het Edgar Bernstein voorgestel dat ek oor dié onderwerp skryf: “Die Joodse bydrae tot die Suid-Afrikaanse letterkunde”. Wel, ek kan probeer. Ek het daaroor nagedink – veral omdat hy my ’n uitgawetjie geleen het wat handel oor die Joodse boekefees en wat ’n aansienlike aantal insiggewende artikels bevat het, wat ek kon afskryf. Ek het deur die boekie geblaai. Op die een of ander manier het die gedagte om die inhoud te herkou en dit op ’n ander manier op te dis, my glad nie juis aangestaan nie. In elk geval sou almal weet dat ’n artikel van so ’n aard nie die uitslag van oorspronklike navorsing was nie. Hulle sou almal weet by wie ek dit afgeskryf het. Ek het deur die lys van bydraers geblaai. Ek lees Ehrhardt Planjé. Uys Krige. Dit het na ’n goeie plan geklink. Hulle het onderwerpe gekry waaroor geskryf kon word. Ek sal by hulle leer hoe om dit te doen. Ek mag op so ’n manier leiding kry.

Ek het Ehrhardt Planjé eerste probeer. Hy was nie tuis nie.

Maar Uys Krige het my probleem dadelik ingesien. Ek het gesê: “As ek nou moet begin om die stambome van Suid-Afrikaanse skrywers na te gaan, om uit vind wie Jode is en wie nie …”

“Dis presies waaroor die Jode gekla het wat die Nazi’s gedoen het,” het Krige gesê. “In elk geval, om ’n spesifieke Joodse bydrae tot die Suid-Afrikaanse kultuur te bespreek, kon uitloop op iets soos ’n spesiale gesmekery. Dis ’n beledigende ding om teenoor ’n volk te doen.”

Hy het verduidelik dat hy die artikel oor Olga Kirsch geskryf het omdat sy in die afgelope tyd aanmerklik verbeter het, en hy het so gevoel ná wat Greshoff haar aangedoen het. Regverdigheid het ’n meer gebalanseerde waardebepaling van haar werk vereis – en dit het baie en vanselfsprekende meriete bevat.

“Wat van David Fram?” het Krige gevra. “Skryf oor hom. Nou, daar’s ’n goeie onderwerp vir jou. Fram het ’n baie groter reputasie in Amerika as in hierdie land.”

Dit het gelyk of dit moontlikhede ingehou het. Intussen het ek weer probeer om Planjé in die hande te kry. Die artikel wat hy geskryf het, “Die Jood soos uitgebeeld in die Afrikaanse roman”, was besonder interessant. ’n Paar jaar gelede het hy ’n essay geskryf, “The Elephant on the Monkey”. Hy lyk goed te wees met titels. Miskien is dit vir hom moontlik om vir my ook iets uit te dink wat net so goed is. Ek het egter gehoor dat Planjé nog nie huis toe gekom het nie.

Gevolglik het ek David Fram bygedam – sy grootste struikelblok in die wêreld van letterkunde was sy besondere beskeidenheid. En hierdie keer was Fram nie net beskeie nie, hy was ook siek. Hy kon skaars praat. Maar hy was in staat om my van ’n aantal statistieke te voorsien. Sy koors was 104. Van sy gedigte het 60 persent ’n Suid-Afrikaanse milieu gehad. Dit sou nie vir hom moontlik wees om vir die volgende viertien dae rond te beweeg nie. Sy langste gedig: “In Dorem Afrika”, is 83 bladsye lank. Hy het elke drie ure medisyne gedrink. Sy gedig, “The Boers”, was 3,200 reëls lank. Toe het hy weer drie tablette gedrink – elkeen het 0.5 gram betaphenyllisopropylamine-sulfaat bevat.

Dit het nie vir my gelyk of daar veel van sou kom nie. Dus het ek Planjé weer probeer. Hy het nog steeds nie huis toe gekom nie.

Daarna het ek ’n entjie in Foxstraat gaan wandel. Ek het onderhoude gehad met een of twee Joodse sakemanne wat ek geken het, en my probleem aan hulle verduidelik. Kon hulle miskien van hulp wees en ’n onderwerp aanwys? “Wat is die algemene Joodse sakeman se houding jeens kultuur?” het ek aan die eienaar van ’n meubelwinkel gevra. “O, omtrent dieselfde as die houding van die algemene nie-Joodse sakeman,” het die klerk van die meubelhandelaar gevat gesê.

Dit het my iets gegee om oor te dink.

Ek het die ander alternatief genoem – ’n artikel oor Shylock.

“Wel, waarom nie sê dat The Merchant of Venice lewensgetrou is nie?” het bogenoemde klerk geantwoord in ’n stemtoon met ’n ligte mate van ironie daarin. “Kyk nou net vir hoeveel jare al het skrywers om verskoning gevra namens Shakespeare, en vir die Jode, en probeer om Shylock uit die prentjie uit te verduidelik. Waarom nie net sê: Wel, die pond vleis en so aan – c’est la vie? Dit is ’n oorspronklike benadering, nie so nie?”

“Dis oorspronklik genoeg,” het ek toegegee, “maar, ek bedoel: Is daar nie genoeg anti wat-jy-dit-mag-noem in die wêreld soos dit is nie?  Nee, ek is bevrees jou voorstel is uit. Miskien kan Planjé my op die spoor van iets bring.”

Maar Planjé was ook uit. Hy het nog steeds nie sy pad huis toe gevind nie.

Kort daarna het ek vir S.A. Rochlin gesien. “Kan jy my help om ’n onderwerp te kry waaroor ek kan skryf?” het ek hom gevra. “Jy weet. Ek wil iets goeds die lig laat sien, wat jou tot nadenke stem, ensovoorts. Nie iets wat net die pot aan die kook moet hou nie.”

“Weet jy waaroor ek moet skryf vir die Rosh Hashanah uitgawe?” het Rochlin my gevra.

“Nee,” het ek gesê. “Ek weet nie. Wat?”

“’n Oorsig oor die geskiedenis van verhoudings tussen die Jode en die Nasionale Party. Dit beteken dat ek tot by 1912 sal moet teruggaan. Dink net hoeveel navorsing daaraan verbonde is.”

Dit het my laat sidder. “Jy sal 1932 se tussenverkiesing moet noem,” het ek gesê. “’n Jood, Schlosberg, was die Nasionaliste se kandidaad. Ek het destyds ’n paar artikels geskryf waarin ek hom ondersteun het. Hy het dit nie gemaak nie.”

Maar ek was nog nie naby die skryf van die artikel vir The South African Jewish Times nie. En daarin sal my foto en alles pryk.

Skielik het ek aan Ignatius Mocke gedink. Ek het met hom in verbinding getree. En ek was toe spyt oor die feit dat ek nie vroeër aan hom gedink het nie. In my gesprek met hom het hy nie net een artikel voorgestel nie, maar tien. Gemaklik en amper instinktief, in omtrent elke sin wat hy gesê het, het hy ’n tema oor iets treffends en geselserig voorgestel om oor te skryf. 

“Ek het dikwels daaraan gedink dat, van al die verskillende rasse wat na hierdie land toe geïmmigreer het,” het Mocke gesê, “dit vir die Jood moontlik sou wees – en heel gewilliglik – om die meeste vir die Afrikaanse letterkunde te kon doen.” Ek het gedink, daar’s nou ’n uitstekende artikel vir jou, reg om te gebruik. “Die Jode het die grootste kapasiteit van alle mense,” het Mocke verder gesê, “om ’n inheemse kultuur te waardeer en om hulself daarmee te identifiseer.” Weer eens was dit iets waaroor ek verder kon uitbrei, en na ’n hele paar artikels uitbrei.

Mocke het verder gesê dat hy lankal al bewus was van die ooreenkoms tussen die Jode se agtergrond en dié van die Afrikaner. “Die stryd van hierdie twee klein nasietjies vir nasionale oorlewing en onafhanklikheid het baie ooreenkomste,” het hy gesê. Hy het bygevoeg dat, ’n paar jaar gelede toe anti-Semitiese propoganda op ’n georganiseerde skaal tussen die Afrikaners begin versprei het, hy in ’n posisie was om te weet tot watter mate dit deel gevorm het van ’n doelbewuste verdeling en gesagsbeleid wat deur persone, wat antagonisties teenoor beide die Jode en die Afrikaners was, toegepas is.

Hy het gesê dat hy in staat was om baie lig te werp op verskeie aspekte van wat hy “politieke kattekwaad” genoem het.

Ek het besef dat ek vroeër met Mocke in verbinding moes getree het. Hopelik sal ek van hom onthou voor die volgende Rosh Hashanah uitgawe.

Teen druktyd het Ehrhardt Planjé nog nie huis toe gekom nie.